Fuqia e epërme e vajeve të mirditës

A

Antoni

Vizitor
Fuqia e epërme e vajeve të mirditës

KËNGË POPULLORE ELEGJIAKE ME ORIGJINË NGA ANTIKITETI
I
Visaret e Kombit, në korpusin e tyre të gjerë, kanë përfshirë edhe disa prej vajeve karakteristike të trevës së Mirditës. Aty është shënuar dhe ndonjë vlerësim kalimthi, që megjithatë paraqet rëndësi për orientimin drejt një qasje më të plotë të këtij folklori me natyrë të veçantë. “Vajet e Mirditës janë në za .... mirditorja qan thekshëm ... qi te ban me kujtue disi poetët e motshëm; elegjinat e Tibulit e ma mirë të grekërve të vjetër”

1. Mësuesi i pasionuar i Konviktit “Mirdita” të Oroshit, folkloristi i mirënjohur Gjergj Shabani (Shkodër), një hulumtues i zellshëm i “folklorës” së Mirditës në vitet '30 e ma vonë (që ka dhënë ndihmesën dhe në lëndën e Visarëve të Kombit me folklor të përzgjedhur të kësaj treve), duke mos rreshtur të botojë lëndë folklorike, më 1943 përsëri në revistën “Kumbona e së Diellës”, shkruan: “Grania menjiherë lëshohen mbi trupin e të dekunit tue bërtitë me nji za të thekshëm, por e ka prej natyre me i dhanë vajit të vet, at poezi të dhimshme qi të ban me kujtue disi poetët e motshëm, eleginat e Tibulit ose ma mirë të grekëvet të vjetër”

2 . Gjuhëtari dhe dijetari i shquar Eqrem Çabej ka shkruar se karakteri dhe historia e një populli pasqyrohen më së miri në poezinë popullore, dhe se nuk mund të kuptohet kjo poezi po të mos njohim jetën e shqiptarëve të vjetër, po mos ta kuptojmë poezinë si produkt dhe funksion të kësaj jete

3. Po sipas këtij autori “në malet e Shqipërisë janë ruajtur të gjalla meloditë e lashta të vendit. Meloditë ..... më të vjetra rrojnë në këngët e Malësorëve të Shqipërisë Veriore”

4 . Por nuk ka qenë vetëm kënga, melodia ndër visaret e kohëve antike, por dhe institute të tjera të vjetra, si bestytnitë, doket, pleqësitë, kuvendet-si burim urtësie, filozofie dhe qeverisje. Ka qenë kjo arsyeja që në dy shekujt e fundit dijetarë dhe udhëtarë të shumtë të Europës u turrën drejt malësive Veriore shqiptare, për të vëzhguar dhe rregjistruar një botë interesante, një “muze” të rrallë vlerash që ende rronin të “konservuara” në shpirtin dhe truallin e lirë të maleve shqiptare. Duke bërë fjalë për mirditasit dhe historinë e tyre, historiani i parë vendas Dom Nikoll Kimza ka shkruar se “ çka pru ky popull për gjuhë, zakone, fise e gojëdhana gjindet thjeshtë kombëtare e përkon me të vjetrat shqiptare, e këndej n'çdo pikpamje asht ma e besueshme”

5. Është e kuptueshme se në këtë mbishtresë të lashtë vlerash, kënga ka një vend kreu, sepse në një farë mënyre kënga ka lindur bashkë me njeriun. Me klithmat e para prej foshnje, belbëzimet, fjalët “bukë” dhe “ujë”, “nënë” dhe “atë”. Me këngë (ninullat) njeriu vinte në jetë, mbi vigun e këngës përcillej në vdekje (vajet). Këtu është prologu dhe epilogu. Poezia popullore është një nocion më i gjerë se kënga popullore, por në malësitë shqiptare mendojmë se poezia përgjithësisht ka qenë këngë.
Vargjet thureshin për tu kënduar. Poeti, ndër të parët e Rilindjes, Prend Doçi, prej dheut të Mirditës, kishte vënë re se “çdo mirditas në malet e tij është një poet i lindur”, dhe këtë e vinte dhe në relacionet që i çonte Romës.
Kënga e Mirditës ishte dyfish këngë, pasi ajo ishte këngë e njerëzve të lirë. E njerëzve që invazionet s'u kishin rrezikuar dot trojet, qëndresën, kullat, vetëqeverisjen, le pastaj t'u rrezikonin përmes ndikimeve apo asimilimit shpirtin, domethënë këngën. Natyrisht kënga nuk ka shpëtuar nga prekje të lehta në leksik nga turqizma sidomos, apo dhe sllaviza e të tjera, por ka mbetur i paprekshëm ashti i këngës, shtrati i saj, procesi i ngjizjes së folklorit. Çabej përmend “Këngën solo të qemoçme të malsorit të lirë”, ku hyn kënga “maje krahu” e anëve veriperëndimore të Shqipërisë, kënga me çifteli e rapsodit mirditor, këngët me sharki, lahutë etj.
Kështu është kënduar Eposi i Kreshnikëve, i dëgjuar deri në vitet '50 të shekullit XX. Por nëse ka patur një evolucion, një dinamikë të natyrave të tilla të këngës ndër malësi, që më pas ka zënë të shuhet dalëngadalë, pra nëse këngëtari, (rapsodi) i zërit të vetmuar (solo) e ka humbur shkëlqimin, duke shënuar ndër bardet e fundit Tom Kolën, Dervish Shaqen, Gjin Shkozën e të tjerë – ndëkohë vijon të shpaloset me të njëjtin shkëlqim e me të njëjtën madhështi, proverbiale, gati të pabesueshme kënga a vajet. Kënga që nuk ka për bard një zë, por një kor, korin e vajtimoreve, grave të Mirditës me zë “të thekshëm”.
Vajet e Mirditës, ndryshe këngë elegjiake, vazhdojnë të jenë si qëmoti dhe sot e kësaj dite në vdekje, kur në dasma rrallë tashmë këndohen këngët e folklorit popullor të traditës, mbytur nga orkestrat, kasetat, organot e mjetet e tjera të fonisë moderne. Është i çuditshëm ky pakt i granisë së maleve me vdekjen, kur ato i kanë bërë “lëshime” lindjes (nuk ka më ninulla), martesës, dasmës (nuk ka thuajse më këngë akapelo të folklorit në rite të tilla). Ndoshta janë brezat e fundit të grave që e mbajnë kete korpus të rrallë kënge në këmbë. Ndoshta pikërisht rrënjët e thella, të ngulura në antikitet, tradita e fortë e kësaj lloji kënge (këngës së vajit), struktura e veçantë e formësuar me shekuj e këngëve për vdekje shpesh jo dosido, ndoshta shkaqe të tjera kanë bërë që ngrehina e folkut elegjiak të vajtimoreve të Mirditës e të malësive veriore në përgjithësi të rezistojnë me stoicizëm dhe në kohët moderne.
Vajtimoret dhe vajet e Mirditës janë një binom i pandarë. Janë vajtimoret që e kanë krijuar vajin (poezi, melodi zanore, interpretim, deklamim), siç janë vajet e përkryera që kanë lypur vajtimore të zgjedhura. Jo çdo grua mund t'i afrohet vajit. Por vetëm ato që kanë gjithë dhuntitë e duhura për të qenë vajtimore. Kori dihet si një dukuri artistike, e këngës dhe e teatrit antik. Në pamje të parë rreshtimi në kor duket gjë e thjeshtë, më e lehtë se prania si kryesues i këngës. Por jeta apo “bashkëjetesa” në kor, një formacion unikal, duhet të ketë qënë gjëja më e vështirë, për njerëz që e gjenin vetë vendin dhe rendin, pa u drejtuar nga dirigjentë, muzikantë, regjizorë. Pasi kori i vajit nuk ishte si çdo kor, aq më tepër që ai nuk do të duartrokitej në fund. Vajtimoret e Mirditës kanë qenë përmendur njëlloj si burrat e dheut. Disa nga më të shquarat merreshin në vdëkje njerëzish të përmendur, apo në vdekje të tjera të bujshme. Gruaja që bart farën e jetës në trupin e saj, po ashtu bart farën e këngës. Kënga e saj e vdekjes ishte një këngavaji. Në vajtime kishin të njëjtën peshë si bartsja (vajtimorja), si bartja (kënga e vajit).
II
Përgjatë historisë mund të kenë rënë këngë të vajit, por ka mbetur struktura ligjerimore e vajtimit. Këngët e vajit kanë karakter lirik-dramatik, si dhe këngët e dasmës. Por të parat me përshkrimin shpesh të tipareve të të vdekurit, me “personazhet” e të tjerë, kanë dhe karakter epik. Madje mund të flitet për një gërshetim të epizmit me lirizmin emocional, me “mbetje” figurative dhe nga Eposi i Kreshnikëve. Do të ishte një problem më vete, nëse këto këngë ku e ku ishin më të lashta dhe vetë Eposi i Kreshnikëve i mori prej tyre trajtat figurative me “lumnim” a “mallkim” të fortë të këndueses. Ajkuna nuk e qanë ndryshe Omerin e saj, veçse si një vajtimore monumentale malesh, që e përfshin ethshëm natyrën në shpërthimin e saj me “u shofshi ju o bjeshkë e lugje” etj.
E përbashkëta me këngët e dasmës është kori.
Ana dramatike e këngëve të vajit, jo vetëm në Mirditë, është një tipar i këngës mbarëballkanase. Kënga e këtij gadishulli është organike, që lëviz ngadalë, me theks të ndjeshëm shoqëror, ajo është krijesë virtuoze e popullit, pasi nuk është thjeshtë poezi. Prandaj kënga popullore jo vetëm njihet, por dhe dihet përmendësh nga breznitë. Jeta me drama të përafërta e popujve ballkanikë, si një familje gadishullore e veçantë, ku ishte dhe mali, dhe kështjella, dhe teatri, dhe qytetërimi, dhe vdekja pas veshit. Është e nevojshme të mbahet parasyshë kjo përmasë e këngës së Ballkanit dhe ku shqyrtohet vajtimi si këngë dhe rit.
Kënga e vajit në Mirditë është vajtim dhe jo të qarë. Aty loti është i padukshëm, është në shpirt dhe jo në sy. Kuptimi i vajtimit në këtë trevë mund të arrihet vetëm po të kihet parasyshë karakteri dhe pozita e gruas mirditore në jetën e vendit, solemniteti i vajit të saj, thelbi i vajit. Vajtimoret e Mirditës (vajtojcat), gratë fisnike si “princesha”, me fustane të bardha e shami të zeza, me të bardhën (ngjyrën e kombëtares shqiptare) në veshje, me vajtimin e tyre silleshin si në një mision. Ato janë poeteshat më të pazëshme, por ndër më të shquarit e anonimatit të kohëve. Zërin e kishin për kultet dhe jo për famën e vet. Ato kanë fiksuar në këngë-vajet e tyre jetën: rite, doke, ndodhi e histori, rrethana, njerëz, duke poetizuar me të njëjtën madhështi si të zakonshmen, si të jashtëzakonshmen. Në këngë-vajet e tyre janë ngjyrat, drita dhe hija e së shkuarës. Zotësia e rrallë për të poetizuar aty për aty mund të merret vetëm si një veti dhe shprehje e një talenti të madh.
Natyrisht duke futur në punë dhe struktura të këngëve të mëparshme. Por një vëzhgim i vëmendshëm i njërës a tjetrës lejon të kuptuarit e qenësisë artistike origjinale të secilës. Kjo dëshmon karakterin krijues të këngëve, dhe jo mbetjen në shabllone të thata skematike. Marrsja e këngës ishte kryekëngëtarja, apo solistja, mund të kishte dhe pritëse , por zakonisht pritësi i këngës ishte kori i grave prej 10-15 grash, ndonjëherë vendosur dhe në dy radhë gjysëmrrethore anash të vdekurit. “Ky kor, -shkruan Çabej, -përsërit në distanca ritmike të shënuara refrenin e vargjeve që këndon solo ajo grua që i prin korit. Refreni është koral dhe lirik. Ligjet përbëjnë një nga pjesët më kryesore dhe më të bukura të poezisë popullore të Shqiptarëve. Sa te këta është i gjallë kulti i të vdekurve dhe i trimave. Trimat e vdekur përmenden me zemër dhe lartësohen poetikisht jo vetëm në ligjet e grave, por edhe nëpër gostitë e burrave. Momenti psikologjik në një situacion poetik të tillë është prania shpirtërore e të vdekurit; kulti i heronjve pothuaj se e bën trimin e vdekur të ngjallet rishtas”

6 . Vajet e zonave, krahinave apo trevave shqiptare përshkohen nga një frymë e përbashkët, si në konceptimin e botës, elementët e formës, mjetet stilistike etj. Bie në sy vlera e sentencës, krahasimit, metaforës, përsëritjes (refrenit) si figurshmëri bazë, por jo dhe aq e hiperbolës.
Nëse në mjaft vaje të zonave jugore i vdekuri (burrë) zakonisht portretizohet si “trim”, në vajet e Mirditës burri i vdekur përgjthësisht është “Gjyqtari i venue” , çka do të thotë se “zanati” kryesor i malsorit të kësaj ane nuk ka qenë pushka e trimnia (pa e zbehur këtë), por gjykimi i çështjeve, kuvendi, urtësia dhe mençuria. Trimëria mund t'i lypej njëherë, kurse mençuria (gjyqtaria) i duhej dita për ditë. Kjo përmasë që e përcjell dukshëm kënga është e ndërlidhur me praninë e Kanunit, pleqësisë, kuvendit, vetëqeverisjes.
III
Kulti i të vdekurit vazhdon të jetë edhe sot si në hershmëri ndër shqiptarët. Një nderim i thellë absolut. Për vdekjen ngrihen në këmbë të gjithë. Por duket se nuk është i tillë vlerësimi për gjënë më themelore, jetën. Ka ndodhur që janë kryer vrasje pa u menduar gjatë, teksa në gjëmën e të vdekurit ka arritur të marrë pjesë dhe vetë vrasësi! Jeta në familje të madhe (patriarkale), në fis, lidhjet e forta të gjakut e gjinisë, bashkëjetesa në varfëri dhe mundime e kanë bërë më të dhimbëshme vdekjen.
“Për familjen e vet ky ka qenë 25 vjeç, si në ma të mirën ditë”, dëgjon të thuhet për një plak 80 vjeçar të sapovdekur. Nganjëherë nderimi i thellë i vdekjes sikur tregon pengun e mosnderimit sa duhet në të gjallë të njeriut. Për të vdekurin flitet vetëm mirë. Dhe nëse ai kishte qenë një njeri që kishte trazuar për keq, në bisedat në ditën e përcjelljes kërkoheshin gjërat pozitive të tij për t'u thënë.
Mirësia ishte kurora e fundit me të cilën e mbështillte fisnikëria e njerëzve përreth. Bile edhe nëse vdekja kishte ardhur për shkak të një turpi, më e shumta heshtej, por keq nuk flitej, as nën zë. Por kjo nuk e ka penguar autoritetin absolut të vajtimores, të cilin ia jepte kënga, që të vinte në dukje me takt dhe ndonjë cen a pakujdesi të të vdekurit. Kështu për një person të njohur anembanë krahinës, që kishte drejtuar luftëra dhe kishte fituar, vajtimorja e vënë “ballëpërballë” me protagonistin, e “qorton” atë se nuk ishte treguar “fort mendehollë”, “se ty të plasi bumja në dorë”

7. Kulti i të vdekurit ka qenë mjaft i lashtë, gjë që e dëshmon ekzistenca në Orosh e Kishës së Petkut, njëra nga disa kishat e vendit, ku thuhej se aty qaheshin petkat e të vdekurve. Kjo praktikë rituale thonë se qe ndaluar nga Abat Doçi nga fundi i shekullit XIX. Një fakt tjetër që dëshmon për kultin e të vdekurve është prania në varrezat e Mirditës (Kazaçë-Prosek) e varreve me karakter kushtimi, siç janë cilësuar nga arkeologët. Në këtë varrezë, të eksploruar në fundin e viteve '80, janë gjetur disa varre pa eshtra brenda por vetëm me ndonjë relike të të vdekurit.

8 Është arritur në përfundimin se në mungesë të sjelljes së trupit të të vdekurit, ndoshta nga ndonjë luftë e largët, të afërmit kanë sajuar varrin, kanë vënë aty diçka nga sendet që mbante në të gjallë i vdekuri, vetëm e vetëm që ai të mos ishte pa varr. Duhet të jetë përcjell dhe me këngë ky ritual dramatik e sublim, sado që nuk dimë ndonjë këngë kësisoj.
 
A

Antoni

Vizitor
Burri “i gjallë” i vdekur
Ndër vajet më të spikatura janë ato që lidhen me doke dhe rite të vdekjeve prej vrasjeve të gjakmarrjes etj. Në rubrikën e tij të preferuar “Prej folklorës së Mirditës”, folkloristi Gjergj Shabani, shkruan se “nji ndër zakone të vendit, që rrallë bjen rasa me pa”, është vajtimi i burrave në za që i vendosin si të gjallë në karrige.
“Ata burra që janë në za e që vdesin prej pushke, i veshin mirë, i armatosin e mandej i vendojnë në një karrige me krahë. I vënë kambën mbi kambë, kësulën më njenin sy, mustaqet ia përdredhin e sytë ia lenë çelë. Për brij i afrojnë pushkën e gjatë, në brez i vënë patllaken (livoren) mbi të cilën ia pështesin njënën dorë e në tjetrën dorë i vënë cigaren e duhanit, e kështu paraqitet, në mënyrë, krejt si me qenë gjallë. Me kenë moti i mirë e qesin n'oborr përbri ndonjë peme o lisi ase përbrij murit, përndryshe e lanë n'odë”.

9 Më pas vijnë vargjet e vajit të një nëne për birin e vrarë, me refren pas çdo vargu “Or djali i nanës” . Një rit i tillë është përshkruar me hollësi nga një student prej Kaçinari në vitin 1944, në vdekjen e të atit, ndonëse ky material dorëshkrimor është publikuar vonë.

10 Jepen aty rite të vdekjes: vënia e të vdekurit në karrige, të armatosur e me veshje fisnike; gjama e burrave, 4 vajtime të grave.

11 Njëri nga vajtimet ka qenë e botuar në revistën “Fryma” që dilte në Shkodër.

12 Është dimri (kallnuer) i vitit 1944. I vdekuri NN, vrarë për gjakmarrje afër 40 vjeç, i veshur me kostumin e krahinës, pa harruar orën dhe kutinë e duhanit, është vënë në karrige, me pushkë në sup. Si të ishte gjallë, të kishte qenë kthyer nga një kuvend, pleqësi, dasëm a luftë. Kështu është fiksuar në disa fotografi të rralla.

13 Mirëpo përmasën e vërtetë të vdekjes, e cila sikur nuk ishte vënë re, e krijon rrethi i vajtimoreve veshur për zi me xhurdinj të zez. Vajtimoret qenë e bija, e kushërira Mara e Frrok Lleshit prej Spaçi, kushërina tjetër Dava e Marës së Frrok Lleshit, Mrika e Gjon Markut prej Ungrej etj.

14 Në vdekjet në Mirditë vajtimi ishte kronika, biografia, historia, kënga e fundit, malli, kujtimi, mallkimi, koha e përmbyllur (me të djeshmen, të sotmen dhe të nesërmen). Shpesh vajtimoret mbeteshin fiksueset e vetme të historisë, pasi këngët e tyre rronin edhe pasi ishin shuar rrëfimet e burrave në kulla për ndodhi e njerëz. Kjo ishte fuqia e epërme e këngës së vajit. Koha do të rridhte, por do të mbetej kujtimi i njeriut të “ngrirë” në karriken e gdhendur dhe vajet e asaj dite.
“Pse je veshun e lulëzue?/A je nisun larg me shkue?”, i drejtohet përmes vajit e bija. Ajo i kumton të vdekurit-të gjallë se rreth vatrës janë rreshtue shokët e miqtë që e kanë rrethue dhe se atij nuk i ka hije që nuk po lëviz nga vendi t'ju pjekë “ka nji kafe”, nuk i lëshon kutinë e duhanit, nuk u jep fjalë, por “në karrike rri mbështet”. Por ai nuk është zemëruar me vdekjen. Asaj vajtimores i vegon se i vdekuri po “i nep shtatin m'njanë/me u çue nji herë n'kamë”.
Vaji nuk di të ndalet. Një grua tjetër me jakzën e xhurdinit të ngritur e vajton për të mbramen herë, duke e cilësuar “Azgan e gjyqtar ooo, or meku em” . Sipas stilit të vajeve të moçme, vajtimorja e radhës, Mara e Spaçit, e përshkruan gjëmën:
“Vendi i ngushtë kishte pa qëllue
S'pate kohë me fluturue
Posi zanë ke qëndrue”.
Vaji i secilës vajtimore shoqërohet nga kori i papërsëritshëm thuajse mitik. “Mitologji e gjallë e maleve” ishte titulli i një hulumtimi të folkloristit të njohur Bernardin Palaj asokohe. Është një dekor i spikatur, ku zotërojnë vetëm e zeza dhe e bardha. Është një metaforikë e ngjizur me lëndë vendi, “zot i shpis”, “baba i gjith' gjindes”, “paja e shkretisë”, “trim i tërbue”, “si djal mbreti”, “falkoi me fletë”, “dragoj me degë”, “shqipja e letë” dhe sidmos “gjyqtar i vendue e azgan e gjyqtar”. Por aty është dhe zana, qyqja, murana, bjeshkët e nalta e mrizet e epra, fjaltorët, gjamtarët, Plejt e Shënue, burrat si reja me duhi etj. “ More gjarpni për toket!/More zehri në gotët !” është një distik që ka shtegtuar në kushedi sa mote e vaje për të mbërritur dhe aty.
Por a ka një adresim në kohë vaji? Po, ashtu si dhe një gjeografi të habitshme, që nuk mbyllet përbrenda “mureve” të katundit. Njerëzit që vijnë janë nga rrethinat e afërme si: “Simoni, Kuzhneni, Kashnjeti, Gazulli, Kalori, Munega, Ungrej, Spaçi, Oroshi etj”, por për vajtimoren “Të Nanë Malet i paske mbledhun”, që nënkupton një hapsirë veriore gati të pa masë. Rëndësia e përsonit merret me mend nga qenia “shtëpi e parë”, nga hyrja në “Odë të Valisë” (Shkodër), nga ndeja “Me pleqni e me meshtarë”, me miq “anë e m'anë”, “Në Mirditë e në Selitë”, “Në Shkodër e në Tiranë” ... dhe befas, krejt befas, vajtimorja e ditur shpërthen:
“A thue paske shkue n'Europë
A thue paske hi në tokët!”
Asgjë të tepruar nuk ka në shpalimin e vajtimores. Vajtohet si për një fisnik malesh, njëlloj aristokrati që në mos ai-tjetri, i kishte lidhjet prej kullës së tij gjer me kancelaritë e Evropës. Nuk gjendet rastësisht Isa Boletini në parlamentin e lordëve në Londër, apo Preng Marka Prenga, kreu i Oroshit, mes komisionerëve të Evropës për vendosjen e kufijve etj. Vajtimorja e njeh parinë, rolin dhe vendin e saj, lidhjet me valiun, mbretin, ipeshkvin, abatin, konsullin austriak a francez, miqtë e ardhur nga Evropa, De Grandi, Nopça, Durhami, Barcata e të tjerë, që ajo ose vjehrra e saj i ka pritur bujarisht mu aty në atë kullë malesh, u ka shtruar bukën në sofër, ka dëgjuar për kuvendimet, mund ta kenë marrë dhe në fotografi. Por mund të kenë qenë të tjerë etnografë amerikanë që nuk ua ka mësuar emrin, burrë e grua, por nga arka e saj ka nxjerrë një kokërr mollë që e kishte ruajtur për djalin ushtar dhe ua ka dhuruar.
IV
Vaji dhe vajtimi janë pjesë organike e ceremonisë solemne të vdekjes, e cila është fiksuar në një varg ritesh dhe zakonesh të lashta, që i pasqyron ndjeshëm dhe Kanuni i Lekë Dukagjinit. Aty gjithshka është e ndërtuar si në një teatër antik, që nga nisja e lajmëtarëve të vdekjes (fjalëturve), mbërritja e gjamëtarëve, pritjet, fjalët e pakta që fliten, vaji që e thyen herë pas here këtë monotoni me këngën e vet të zisë, pa ndonjë melodi vegle muzikore. Zëri i vajtimoreve do të jetë qelibar, i pastër, i tingëllueshëm, i përvajshëm, i thekshëm, i harmonishëm dhe ritmik. Gjithë veshët janë aty. Pushojnë fjalët dhe fuqinë e merr këngëfjala. Kemi të bëjmë me rituale padyshim të stërlashta pagane etj. Doke e rite të tilla janë karakteristike në mënyrën e tyre dhe për popuj të tjerë. Por ndonëse shumëkund këto praktika janë bjerrë, në Mirditë e në malësi të tjera veriore, vajet vijojnë ende të jenë stolia e vetme dhe e fundit e vdekjes. Gjamat ndërtohen duke krijuar një atmosferë që bie erë lashtësi dhe të duket sikur i vdekuri futet nëpërmjet saj në viset e legjendave, sikur kujtimi i tij kridhet në botën e kreshnikëve, shkruan studiuesi Gjergj Zheji.

15 Gjamën e bënte një apo tre-katër burra së bashku. Ajo fillonte jashtë dhe përfundonte mbi kryet e të vdekurit. “Dikush bërtiste me za të naltë. Ngrinte jakën e xhurdinit, ose hidhte një shami të zezë në krye. Brimtarët plyreshin në gjak, me duer në faqe”.

16 Nga studiuesit është pranuar se gjamët dhe vajet janë ndër llojet më të vjetra të folklorit shqiptar.
Vajet, siç është konstatuar në shkencën e folkloristikës dhe të etnologjisë, janë krijime letrare artistike me origjinë të lashtë dhe traditë rituale, që i kushtohen dhe e nderojnë kultin e të vdekurit, duke i shquar cilësitë më karakteristike të personazhit, duke apostrofuar të kaluarën, të tashmen etj.

17 Kjo sjell edhe një larmi të vajeve, sipas moshës, seksit, pozitës sociale të të vdekurit, lidhjes gjinore a të gjakut; larmi që krijohet dhe për shkak të asaj që vajton, nëna-djalin, motra-vëllanë, vajza të atin, por në vajet e Mirditës jo dhe gruaja burrin. Rrëfimi epik dhe toni lirik janë mjetet themelore të strukturimit poetik të këngëvajeve dhe gjamëve, si një formë e vajtimit.
Poetika e vdekjes si shprehësi e madhërishme e folklorit të shqiptarëve, është trajtuar ndër “kapituj” të studimeve e teksteve, si pjesë e gjithë folklorit, siç dhe është; por për vetë origjinën e lashtë, origjinalitetin, mbijetesën e vajtimit dhe të gjamëve, me të njëjtat tipare si qëmoti, është e udhës të ketë një rrokje më të gjerë e më të thellë se deri më sot. Ato çka “lidhen me genotipin muzikor të shqipatrit verior, janë mjaft të rëndësishme për t'u konsideruar dhe në rrafshe të tjera të dijes e në mënyrë të veçantë në fushën e albanologjisë”.

18 Vajet e Mirditës në një shqyrtim të imët, parë në ndërlidhni me doket, ritet e të tjerë, mund të shihen në këndvështrimin e folkloristikës, etnologjisë, historisë, gjuhësisë etj. , si dëshmi e një kulture tradicionale të pandikuar, që vjen si një muze i gjallë vlerash në ditët tona mesa duket për t'u shtyrë dhe më tej në kohët moderne.
 
Sipër